Cách xác định tọa độ địa lý là kỹ năng quan trọng khi đi cắm trại, trekking hay khám phá những khu vực ít dấu mốc rõ ràng. Trên bản đồ và ngoài thực địa, vị trí của một điểm được xác định dựa vào giao nhau giữa kinh tuyến và vĩ tuyến đi qua điểm đó. Vậy làm thế nào để xác định đúng tọa độ địa lý (vĩ độ – kinh độ) một cách chuẩn xác, dễ áp dụng trong điều kiện outdoor? Nội dung dưới đây sẽ giúp bạn nắm rõ nguyên lý và cách thực hiện hiệu quả khi di chuyển ngoài thiên nhiên.
Khái niệm cơ bản về tọa độ địa lý
Trước khi đi vào cách xác định tọa độ địa lý, bạn cần hiểu rõ hệ thống tọa độ này dựa trên hai giá trị quan trọng: kinh độ và vĩ độ. Đây là hệ quy chiếu toàn cầu dùng để xác định chính xác vị trí của bất kỳ điểm nào trên bề mặt Trái Đất. Nhờ vậy, con người có thể định vị, phân vùng, đo đạc và xây dựng hệ thống bản đồ hoàn chỉnh.
Tọa độ địa lý được thể hiện bằng cặp số (kinh độ, vĩ độ). Kinh độ cho biết điểm đó nằm về phía Đông hay Tây kinh tuyến gốc Greenwich, còn vĩ độ cho biết vị trí điểm đó nằm về phía Bắc hay Nam so với đường xích đạo.
Ví dụ: Một điểm có tọa độ (10°N, 105°E) nghĩa là nó nằm 10 độ phía Bắc xích đạo và 105 độ phía Đông kinh tuyến gốc.
Kinh độ là gì?
Khi nghiên cứu cách xác định tọa độ địa lý, kinh độ là giá trị không thể bỏ qua. Kinh độ thể hiện vị trí của một điểm theo hướng Đông – Tây. Đặc điểm của kinh độ:
- Tính từ kinh tuyến gốc 0° tại Greenwich (Anh).
- Mỗi vị trí sẽ mang giá trị từ 0° đến 180° Đông (E) hoặc 0° đến 180° Tây (W).
- Kinh tuyến là những đường dọc chạy từ Bắc xuống Nam và gặp nhau tại hai cực.
Khi xác định kinh độ của một điểm trên bản đồ, bạn chỉ cần nhìn theo trục dọc và ghi lại giá trị kinh tuyến đi qua. Trong trekking hoặc đi rừng sâu, việc hiểu kinh độ kết hợp cùng la bàn giúp bạn xác định hướng chính xác hơn khi không có thiết bị định vị.
Vĩ độ là gì?
Nếu kinh độ giúp xác định vị trí theo chiều dọc, thì vĩ độ cho biết điểm đó nằm ở đâu theo trục Bắc – Nam. Đặc điểm của vĩ độ là:
- Được tính từ đường xích đạo 0°.
- Giá trị vĩ độ dao động từ 0° đến 90° Bắc (N) và 0° đến 90° Nam (S).
- Vĩ tuyến là những đường ngang chạy song song với xích đạo.
Khi xem bản đồ, bạn tra theo các đường ngang để xác định vĩ độ của điểm cần tìm. Trong thực tế outdoor, vĩ độ còn giúp người đi rừng xác định mức độ gần xích đạo, từ đó phần nào ước lượng được nhiệt độ, khí hậu của khu vực.
Mối quan hệ giữa kinh độ và vĩ độ
Trong cách xác định tọa độ địa lý, kinh độ và vĩ độ luôn đi đôi với nhau. Vị trí chính xác chỉ được xác định khi hai đường này giao nhau tại một điểm duy nhất.
Chẳng hạn:
- Hà Nội có tọa độ 21.02°N, 105.85°E
- Đà Lạt có tọa độ 11.94°N, 108.44°E
Nhờ hai giá trị này, ta có thể biết chính xác vị trí từng thành phố trên bản đồ, tính khoảng cách và định tuyến đường an toàn khi trekking hoặc khảo sát thực địa.
Cách xác định tọa độ địa lý của một điểm trên bản đồ
Để xác định tọa độ của một vị trí bất kỳ, bạn chỉ cần lần lượt xác định kinh độ và vĩ độ dựa trên hệ lưới tọa độ có sẵn trên bản đồ. Quy trình thực hiện như sau:
Xác định kinh tuyến đi qua điểm cần tìm
Trước tiên, hãy quan sát hệ thống các đường kinh tuyến (chạy dọc) trên bản đồ. Bạn tìm đường kinh tuyến gần nhất hoặc đường cắt trực tiếp qua điểm đó. Giá trị kinh độ thường được ghi ở mép trên hoặc mép dưới bản đồ.
Ví dụ: Nếu vị trí nằm giữa 105°E và 106°E, bạn có thể ước lượng kinh độ khoảng 105.5°E tùy theo tỷ lệ bản đồ.
Xác định vĩ tuyến tương ứng
Tiếp theo, bạn tìm đường vĩ tuyến (chạy ngang) gần nhất với điểm đó. Các giá trị vĩ độ được ghi ở hai mép trái – phải của bản đồ.
Ví dụ: Điểm nằm giữa 10°N và 11°N thì vĩ độ ước chừng khoảng 10.5°N.
Kết hợp hai giá trị để tạo tọa độ hoàn chỉnh
Sau khi có giá trị kinh độ và vĩ độ, bạn ghép lại để tạo thành tọa độ theo dạng: (vĩ độ, kinh độ) hoặc: 10.5°N – 105.5°E. Đây là cách ghi phổ biến nhất trong bản đồ học và các ứng dụng định vị.
Ví dụ thực tế: Khi xác định tọa độ của TP. Thanh Hóa:
- Kinh tuyến đi qua khu vực: khoảng 105.8°E
- Vĩ tuyến tương ứng: khoảng 19.8°
→ Tọa độ của Thanh Hóa là: 19.8°N, 105.8°E
Quy trình này áp dụng cho mọi địa điểm và đặc biệt hữu ích với người đi rừng, trekking xuyên tỉnh, lập bản đồ hành trình hoặc cần theo dõi đường đi một cách chủ động và chính xác.
Tọa độ địa lý Việt Nam và các điểm cực
Khi nghiên cứu cách xác định tọa độ địa lý, Việt Nam là ví dụ tuyệt vời nhờ lãnh thổ trải dài theo trục Bắc – Nam.
Dưới đây là tọa độ bốn điểm cực của Việt Nam:
| Điểm cực | Địa danh | Vĩ độ | Kinh độ |
| Bắc | Lũng Cú – Hà Giang | 23°23’N | 105°20’E |
| Nam | Đất Mũi – Cà Mau | 8°34’N | 104°40’E |
| Tây | Sín Thầu – Điện Biên | 22°22’N | 102°09’E |
| Đông | Vạn Thạnh – Khánh Hòa | 12°40’N | 109°24’E |
Nhờ những tọa độ này, bản đồ Việt Nam được thiết lập chính xác và đầy đủ, hỗ trợ nhiều ngành nghề từ xây dựng, nông nghiệp đến du lịch và trekking.
Cách xác định tọa độ địa lý ngoài thực tế khi không có bản đồ
Khi đi trekking, cắm trại hoặc di chuyển trong những khu vực hoang sơ không có bản đồ giấy, bạn vẫn có thể xác định tọa độ bằng nhiều phương tiện hỗ trợ hiện đại. Dưới đây là những cách phổ biến và dễ áp dụng nhất:
- Dùng GPS: Thiết bị GPS cầm tay hoặc ứng dụng GPS offline cho phép hiển thị ngay tọa độ hiện tại, rất tiện lợi khi đi rừng. Tuy nhiên, tín hiệu GPS có thể kém chính xác ở khu vực rừng rậm hoặc vách đá cao, vì vậy bạn nên chuẩn bị pin dự phòng.
- Dùng điện thoại thông minh: Các ứng dụng như Google Maps, Locus Map, Maps.me hoặc la bàn số có thể cung cấp tọa độ theo thời gian thực. Dù thuận tiện, nhưng smartphone phụ thuộc vào pin và tín hiệu, nên không nên dùng làm công cụ duy nhất trong chuyến đi.
- Sử dụng đồng hồ thông minh: Những dòng đồng hồ chuyên trekking như Garmin hoặc Suunto có khả năng ghi tọa độ GPS rất chính xác. Đây là thiết bị gọn nhẹ và đáng tin cậy cho người thường xuyên đi rừng hoặc trekking dài ngày.
Vì sao người đi rừng, cắm trại nên biết cách xác định tọa độ địa lý?
Trong những chuyến đi vào thiên nhiên, khả năng định vị không chỉ là kỹ năng sinh tồn mà còn là yếu tố giúp bạn chủ động trước mọi tình huống. Việc xác định tọa độ địa lý mang đến nhiều lợi ích quan trọng như:
- Giúp đánh dấu vị trí cắm trại
- Hỗ trợ cứu hộ trong trường hợp khẩn cấp
- Dễ dàng ghi lại hành trình di chuyển
- Theo dõi đường đi, tránh bị lạc
- Tạo bản đồ cá nhân cho những chuyến đi dài ngày
Kỹ năng này đặc biệt hữu ích khi bạn vào khu vực không có sóng, không biển chỉ dẫn hoặc không thể liên lạc với bên ngoài. Đây cũng là nền tảng giúp những người yêu hoạt động ngoài trời tự tin khám phá thiên nhiên và lên kế hoạch cho các chuyến cắm trại an toàn hơn.
Nắm vững cách xác định tọa độ địa lý sẽ giúp bạn sử dụng bản đồ chính xác hơn, lập kế hoạch chuyến đi an toàn và chủ động hơn trong mọi hành trình trekking, cắm trại. Khi hiểu rõ kinh độ và vĩ độ, bạn có thể định vị bản thân, tránh lạc đường và phản ứng tốt trong các tình huống khẩn cấp. Đừng quên ghé Nghiện Cắm Trại để cập nhật thêm kinh nghiệm outdoor hữu ích cho mọi chuyến phiêu lưu.
