Cấu tạo của la bàn: Các bộ phận cơ bản và chức năng chi tiết 

Cấu tạo của la bàn gồm nhiều bộ phận nhỏ nhưng mỗi phần đều giữ vai trò quan trọng trong việc xác định phương hướng. Hiểu rõ cấu tạo và chức năng của từng bộ phận sẽ giúp bạn sử dụng la bàn hiệu quả hơn trong trekking, đi rừng, đo hướng nhà hay các hoạt động ngoài trời. Hãy cùng Nghiện Cắm Trại tìm hiểu chi tiết cấu tạo la bàn ở bài viết dưới đây nào.

Vì sao không xác định hướng bằng GPS hoặc điện thoại thay vì la bàn?

Thực tế, điện thoại và thiết bị định vị GPS đều phụ thuộc vào pin, tín hiệu và cảm biến. Pin có thể cạn bất cứ lúc nào, sạc dự phòng trong nhiều trường hợp vẫn không đủ an toàn, đặc biệt khi đi rừng, đi núi hoặc ở nơi không có nguồn điện. Chưa kể, la bàn trên điện thoại cũng dễ sai số do nhiễm từ, đặt gần kim loại, hoặc cảm biến bị lệch sau thời gian dài sử dụng.

Trong khi đó, cấu tạo của la bàn từ truyền thống hoạt động dựa trên từ trường tự nhiên của Trái Đất. Hành tinh của chúng ta giống như một nam châm khổng lồ với các đường sức từ đi ra từ cực Bắc và đi vào cực Nam. Nhờ đặc tính này, la bàn từ luôn hoạt động ổn định, không phụ thuộc vào pin, sóng, thiết bị điện tử hay điều kiện thời tiết. Đây chính là lý do những người đi trek, leo núi, sinh tồn ngoài trời luôn mang theo la bàn cơ học như một công cụ tin cậy nhất.

Cấu tạo của la bàn gồm những bộ phận nào?

Cấu tạo và hoạt động của la bàn bao gồm những phần chính như sau:

• Tấm đế: Thường làm bằng nhựa trong suốt và có dạng hình chữ nhật để dễ quan sát bản đồ phía dưới. Ít nhất một cạnh của tấm đế được thiết kế thẳng để đo phương vị và đặt trùng với đường chỉ hướng trên bản đồ. Các loại la bàn tốt sẽ có thước đo centimet hoặc inch khắc trực tiếp trên mép đế.
• Thước đo: Dùng kết hợp với tỷ lệ bản đồ để ước lượng khoảng cách giữa các điểm.
• Mũi tên chỉ hướng: Trong cấu tạo của la bàn, mũi tên chỉ hướng có ký hiệu giúp xác định hướng bạn cần đi hoặc giữ đúng góc phương vị vừa đo.
• Niềng xoay (vòng phương vị): Là vòng tròn xoay được, có chia đủ 360 độ để bạn đọc và căn chỉnh hướng chính xác.
• Dòng chỉ số: Nằm cạnh niềng xoay, hiển thị giá trị độ của phương vị mà bạn đang đo.
• Kim nam châm: Là bộ phận quan trọng nhất, có hai đầu chỉ về hai cực từ. Thường được tô màu khác nhau để dễ nhận biết đầu chỉ hướng Bắc.
• Mũi tên định hướng: Nằm bên dưới kim nam châm, dùng để căn chỉnh niềng xoay và tạo chuẩn hướng khi đo phương vị.
• Đường kinh tuyến: Những đường song song trên mặt la bàn, dùng để đặt song song với hướng Bắc – Nam của bản đồ, giúp bạn căn chỉnh đúng trước khi đo hướng.

Cách đọc ký hiệu trên la bàn

Cấu tạo của la bàn được thiết kế để xác định phương hướng, vì vậy trên mặt la bàn luôn có các ký hiệu chỉ hướng. Để sử dụng la bàn chính xác, bạn cần nắm rõ ý nghĩa của từng ký hiệu này. Các chữ cái đều được viết in hoa và đại diện cho những phương hướng tương ứng: 

Cách điều chỉnh độ lệch từ thiên trên la bàn

Ngoài việc tìm hiểu cấu tạo của la bàn, bạn cần biết rằng độ lệch từ thiên là góc chênh giữa hướng Bắc địa lý (trên bản đồ) và hướng Bắc từ (kim la bàn chỉ). Sự khác biệt này tồn tại vì Bắc từ trường của Trái Đất không nằm đúng tại cực Bắc địa lý.

Ví dụ:

• Ở Việt Nam, độ lệch từ thiên dao động từ –1° tại Cao Bằng, 0° ở Đà Nẵng đến +1° ở Cà Mau.
• Tại Bắc Mỹ, độ lệch có thể lớn hơn nhiều, từ 20° Đông đến 20° Tây, tùy từng khu vực.

Sự sai lệch chỉ 1–2 độ cũng đủ khiến bạn đi lệch hàng chục mét mỗi km, vì vậy việc điều chỉnh độ lệch từ thiên là rất quan trọng khi sử dụng la bàn kết hợp bản đồ.

Bản đồ luôn lấy Bắc địa lý làm chuẩn, trong khi la bàn lại chỉ Bắc từ. Nếu bạn không điều chỉnh độ lệch từ thiên, góc phương vị khi đo sẽ lệch và dẫn đến việc định hướng sai. Sau đây là cách điều chỉnh độ lệch từ thiên trên la bàn chi tiết mà bạn có thể tham khảo:

• Bước 1: Bạn có thể xem trên bản đồ địa hình của khu vực hoặc tra trên các trang cung cấp dữ liệu từ trường. Lưu ý kiểm tra thời gian bản đồ được xuất bản vì độ lệch có thể thay đổi theo từng năm.
• Bước 2: Tùy từng cấu tạo của la bàn, bạn có thể xoay một vít nhỏ, chỉnh vòng chia độ hoặc trượt thang đo lệch để bù trừ đúng số độ lệch từ thiên. Một số la bàn cơ bản không có tính năng này, người dùng phải tự cộng/trừ thủ công khi tính phương vị.
• Bước 3: Khi độ lệch đã được chỉnh đúng, bạn chỉ cần đặt la bàn lên bản đồ và đo phương vị như bình thường. Bạn không cần chỉnh lại cho đến khi di chuyển sang khu vực có giá trị lệch từ thiên khác.

Lưu ý quan trọng:

• Mỗi vùng có độ lệch từ thiên riêng, vì vậy cần kiểm tra trước khi đi.
• Nếu dùng la bàn loại đơn giản không chỉnh được lệch, hãy cộng hoặc trừ thủ công vào góc phương vị.
• Không đặt la bàn gần vật kim loại, điện thoại hay nguồn từ trường mạnh khi điều chỉnh.

Cách xác định phương hướng trên bản đồ với la bàn

Việc quan sát cảnh quan xung quanh, đọc bản đồ và đối chiếu với thực tế là kỹ năng cơ bản mà bất kỳ ai đi trekking hay đi rừng cũng cần rèn luyện. Để làm được điều đó, bạn phải biết cách định hướng bản đồ đúng cách bằng la bàn.

Sau khi đã điều chỉnh độ lệch từ thiên, các bước định hướng bản đồ trở nên khá đơn giản:

• Bước 1: Đặt la bàn lên bản đồ, giữ cho mũi tên chỉ hướng luôn hướng về phía trên cùng của bản đồ.
• Bước 2: Xoay vòng phương vị sao cho ký hiệu N trên niềng xoay thẳng hàng với mũi tên chỉ hướng.
• Bước 3: Điều chỉnh tấm đế để một cạnh của la bàn nằm sát mép trái hoặc mép phải bản đồ nhưng không thay đổi hướng của mũi tên chỉ đường.
• Bước 4: Giữ chặt bản đồ và la bàn, sau đó xoay toàn bộ cơ thể cho đến khi đầu kim nam châm nằm trùng với mũi tên định hướng.

Khi hoàn thành các bước trên, bản đồ đã được căn theo đúng hướng ngoài thực địa. Lúc này bạn có thể đối chiếu địa hình xung quanh như đường mòn, núi đồi, dòng suối… với vị trí hiển thị trên bản đồ để xác định nơi mình đang đứng. 

Bạn hãy luyện tập thao tác này trước khi xuất phát và thường xuyên kiểm tra lại bản đồ trong suốt hành trình. Việc giữ đúng hướng ngay từ đầu luôn dễ dàng hơn nhiều so với việc tìm lại đường khi đã đi lạc.

Nắm được cấu tạo của la bàn là bước nền tảng để sử dụng công cụ này một cách chính xác và an toàn. Dù là la bàn cơ bản, la bàn quân sự hay la bàn phong thủy, nguyên lý hoạt động đều dựa trên các bộ phận cốt lõi mà bạn đã tìm hiểu trong bài viết. Hãy theo dõi Nghiện Cắm Trại thường xuyên để khám phá thêm những kiến thức outdoor khác nhé.